ลานวัฒนธรรมเมืองแม่ฮ่องสอน

อยู่ติดกับอนุสาวรีย์พญาสิงหนาทราชา เดิมเป็นเรือนจำเก่าแม่ฮ่องสอน มีเรื่องเล่าน่าสนใจว่าในอดีตเกิดฝนตกหนักทำให้กำแพงเรือนจำล้มครืน แทนที่นักโทษจะหลบหนี กลับได้ช่วยกันซ่อมรั้วกำแพงให้ดีดังเดิม แล้วพร้อมใจกันกลับเข้าเรือนจำ ปัจจุบันเทศบาลเมืองแม่ฮ่องสอนได้พัฒนาและปรับปรุงเป็นลานวัฒนธรรม ปรับปรุงภูมิทัศน์อย่างสวยงาม มีการจำลองบ้านไทยใหญ่ และยังมีอาคารเก่าของเรือนจำให้รำลึกถึงประวัติสถานที่แห่งนี้

ตั้งอยู่เคียงข้าง กับวัดจองคำ ภายในวิหาร มีแท่นบูชาตั้งพระพุทธสิหิงค์จำลอง มีสิ่งที่น่าสนใจเป็นอย่างยิ่งคือ ตุ๊กตาแกะสลักด้วยไม้เป็นรูปคน และสัตว์เกี่ยวกับพระเวสสันดรชาดก และภาพประวัติเจ้าชายสิทธัตถะ ตลอดจนภาพแสดงให้เห็นชีวิตความเป็นอยู่ของคนสมัยนั้นหลายภาพ มีคำบรรยายเป็นภาษาพม่า และมีบันทึกบอกว่าเป็นฝีมือของช่างไทยใหญ่จากมัณฑเลย์

ตั้งอยู่ใกล้วัดหัวเวียง ถนนสิงหนาทบำรุง เริ่มตั้งแต่รุ่งสางไปจนถึงเย็นของทุกวัน นักท่องเที่ยวสามารถชมวิถีชีวิตดั้งเดิมของชาวแม่ฮ่องสอน  ไม่ว่าจะเป็นการแต่งกายตามแบบไทยใหญ่หรือชาวเขาที่มาซื้อสินค้าอาหารพื้นเมืองรวมทั้งพีชผัก ผลไม้ท้องถิ่นสดๆ (เวลาที่เหมาะสมสำหรับการชมตลาดเช้าควรเริ่มตั้งแต่เช้ามืดถึงประมาณ 09:00 น.) นักท่องเที่ยวนิยมทำบุญตักบาตรพระสงฆ์บริเวณหน้าตลาด และรับประทานอาหารเช้า

ห่างจากตัวเมืองแม่ฮ่องสอนประมาณ 1 กิโล ทางทิศเหนือประดิษฐานพระพุทธไสยาสน์ สร้างเมือง พ.ศ. 2469 โดยเจ้านางเมี๊ยะผู้ครองนครแม่ฮ่องสอนองค์ที่ 2 เพื่อเป็นที่สักการะรำลึกและอุทิศส่วนกุศลแด่นางใส ที่ได้เคยช่วยพญาสิงหนาทราชาจากการถูกเสือตะปป ณ วัดแห่งนี้ และในปี 2549 มหาวิทยาลัยบุรพา โดยวิทยาลัยพาณิชยศาสตร์ได้อัญเชิญพระพุทธรูปหลวงพ่อโสธรจำลอง นำมาประดิษฐานเพื่อเป็นศิริมงคลแก่ชาวแม่ฮ่องสอนและพุทธศาสนิกชนทั่วไปสักการะบูชา

อยู่บริเวณสวนสาธารณะหนองจองคำ เป็นวัดเก่าแก่ สร้างเมื่อ พ.ศ. 2370 โดยช่างฝีมือชาวไทยใหญ่ มีศิลปะแบบต่างๆ ที่แปลกและงดงาม หลังคาวัดเป็นรูปปราสาท เพราะมีคติว่าปราสาทเป็นของสูง ผู้ที่ประทับอยู่ในปราสาทควรจะเป็นพระมหากษัตริย์ หรือตัวแทนพระศาสนา วัดจึงเป็นที่ประดิษฐานของหลวงพ่อโตมีขนาดหน้าตักกว้าง 4.85 ม. สร้างเมื่อ พ.ศ. 2469 โดยช่างฝีมือชาวพม่า และมีพระพุทธรูปขนาดใหญ่ซึ่งจำลองมาจากพระศรีศากยมุนีที่วิหารวัดสุทัศน์ ประดิษฐานไว้เป็นพระประธานของวัด เหตุที่เรียกชื่อวัดจองคำ เนื่องจากเสาวัดประดับด้วยทองคำเปลว

อย่หน้าวัดจองคำและวัดจองกลาง เป็นหนองน้ำกลางเมืองที่เกิดตามธรรมชาติ มีน้ำตลอดปี เป็นสถานที่พักผ่อนหย่อนใจ และใช้เป็นสถานที่จัดงานประเพณีที่สำคัญๆ ของจังหวัด มีทัศนียภาพที่สวยงาม โดยเฉพาะหากมองวัดจองคำและวัดจองกลางผ่านหนองจำคำแห่งนี้

วัดหัวเวียงหรือวัดกลางเวียง

อยู่ที่ถนนสิหนาทบำรุง ต.จองคำ (อยู่ติดกับตลาดเช้าบริเวณสี่แยกไฟแดง) เป็นวัดที่ตั้งอยู่ใจกลางเมือง สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2406 เป็นที่ประดิษฐานของพระเจ้าพาราละแข่ง ซึ่งเป็นพระพุทธรูปทรงเครื่องประจำเมืองที่งดงามมาก มีประวัติว่าหล่อจำลองจาก "พระมหามุนี" ซึ่งเป็นเจ้าพาราละแข่งองค์จริง ณ เมือง มัณฑะเลย์ ประเทศพม่า โดยลุงจองโพหย่า เดินทางไปนิมนต์มา พระเจ้าพาราละแข่งองค์นี้สร้างเป็นท่อน ๆ ทั้งหมด 9 ท่อน ล่องมาตามแม่น้ำปาย แล้วนำมาประกอบที่วัดพระนอนและนำมาประดิษฐานที่วัดหัวเวียงหรือ วัดกลางเวียง หรือวัดกลางเมือง ชาวแม่ฮ่องสอนถือว่าเป็น พระพุทธรคู่บ้านคู่เมืององค์หนึ่ง

ศูนย์ศิลปาชีพจังหวัดแม่ฮ่องสอน

ตั้งอยู่ถนนขุนลุมประพาส ติดกับวิทยาลัยการอาชีพแม่ฮ่องสอน จัดตั้งขึ้นตามพระราชเสาวณีย์ของสมเด็จพระนางเจ้าฯพระบรมราชินีนาถ ในปี พ.ศ. 2527 เพื่อเป็นสถานที่ฝึกอาชีพให้กับราษฎรในจังหวัดแม่ฮ่องสอน เช่น การทอผ้า งานหัตถกรรมจักสานไม้ไผ่ งานหวายอาคารศูนย์ศิลปาชีพเป็นอาคาร 3 ชั้น ประกอบด้วยชั้นที่ 1 เป็นส่วนแสดงและจำหน่ายผลิตภัณฑ์สินค้าที่ระลึก ชั้นที่ 2 เป็นสถานที่จัดนิทรรศการการเฉลิมพระเกียรติ ห้องทรงงานของสมเด็จพระนางเจ้าฯพระบรมราชินีนาถ ชั้นที่ 3 เป็นพิพิธภัณฑ์และแหล่งเรียนรู้วิถีชีวิตชนเผ่าต่างๆ ที่อาศัยอยู่ในจังหวัดแม่ฮ่องสอน และยังเป็นแหล่งเรียนรู้ ศึกษาเกี่ยวกับชนเผ่าต่างๆ ที่อาศัยอยู่ในประเทศไทย

หมู่บ้านหัตถกรรมบ้านป่าปุ๊

ห่างจากตัว อ.เมืองแม่ฮ่องสอนไปทางทิศใต้ 10 กิโล เดิมเป็นชุมชนดั้งเดิมของชาวไทยใหญ่ แต่ปัจจุบันเป็นหมู่บ้านของชาวกะเหรี่ยงปาเกอญอ ซึ่งสืบทอดวัฒนธรรมการทอผ้าที่มีรูปแบบเอกลักษณ์มาแต่โบราณ ต่อมาได้รับการสนับสนุนจากหน่วยงานราชการในการให้ความรู้ การย้อมผ้าด้วยสีธรรมชาติและออกแบบลายผ้าเพื่อเป็นการเสริมรายได้ให้กับชุมชน

หมู่บ้านแม้วไมโครเวฟ (บ้านยอดดอย)

เป็นหม่บ้านชาวเขาเผ่าม้ง อาศัยอยู่บนดอย สูงกว่าระดับน้ำทะเล 1,000 เมตร มีความเป็นอยู่เรียบง่ายและรักษาประเพณีเดิมอย่างเคร่งครัด เป็นสิ่งที่นักท่องเที่ยวน่าไปสัมผัส การเดินทางจากแม่ฮ่องสอนไปหมู่บ้านป่าลาน 32 กิโล (เส้นทางแม่ฮ่องสอน-ขันยวม) และเลี้ยวซ้ายขึ้นหมู่บ้าน ซึ่งเป็นทางแอสฟัสท์ แต่ค่อนข้างสูงชันอีกราว 8 กิโล

บ้านน้ำเพียงดิน

อยู่ในเขตตำบลผาบ่อง เป็นสถานที่ที่นักท่องเที่ยวล่อเรือตามน้ำ จากบ้านห้วยเดือไปบ้านน้ำเพียงดิน โดยเรือหางยาว ราคาลำละ 500-600 บาท นั่งได้ 8 คน ใช้เวลาเดินทางประมาณ 1 ชั่วโมง ตลอดเส้นทางจะผ่านระลอกน้ำที่ระดับลดหลบั่นไปคล้ายธารน้ำตกนับเป็นทัศนียภาพที่สวยงาม นอกจากนี้นักท่องเที่ยวยังสามารถแวะชมและสัมผัสชีวิตชาวกระเหรี่ยงปาต่อง (กระเหรี่ยงคอยาว) ที่บ้านห้วยปูแกง ซึ่งตั้งอยู่ก่อนถึงบ้านน้ำเพียงดินริมฝั่งแม่น้ำปาย รวมทั้งสามารถพักแบบโฮมสเตย์ที่บ้านห้วยปูแกงแห่งนี้ได้

บ่อน้ำร้อนผาบ่อง

ตั้งอยู่ที่บ้านผาบ่อง ตำบลผาบ่อง ห่างจากแม่ฮ่องสอนไปทาง อำเภอขุนยวม 12 กิโล (โดยใช้เส้นทางหมายเลข 108 เก่า) บ่อน้ำร้อนตั้งอยู่ขวามือ บ่ำน้ำร้อนมีพื้นที่ประมาณ 4 ไร่ เป็นบ่อน้ำร้อนที่มีแร่กำมะถันเจืออยู่ อุณหภูมิความร้อนยังไม่สูงเพียงแต่ต้มไข่สุก นักท่องเที่ยวสามารถุอาบน้ำแร่ได้ โดยห้องเดี่ยว 40 บาท / 1 ชั่วโมง ห้องรวม 300 บาท / 1 ชั่วโมง

โฮมสเตย์บ้านห้วยฮี้

บ้านห้วยฮี้เป็นหมู่บ้านชาวกะเหรี่ยง เรียกตัวเองว่า ปกาเกอญอ เป็นหมู่บ้านขนาดเล็ก จำนวน 28 หลังคาเรือน มีประชากรราว 50 คน อยู่ในพื้นที่ ตำบลห้วยปูลิง อำเภอเมือง จังหวัดแม่ฮ่องสอน ห่างจากตัวเมืองแม่ฮ่อนสอน 26 กิโล บนเส้นทางถนนลูกรัง เส้นแม่ฮ่องสอน-เฟิร์น ริมธารรีสอร์ท-บ้านแม่สะกึด-วัดจันทร์ ใช้เวลาเดินทางโดยรถยนต์ประมาณ 1ชั่วโมงครึ่ง

ยอดดอยปุย

อยู่ในเขตบ้านห้วยฮี้ ตำบลห้วยปูลิง อยู่ห่างจากบ้านห้วยฮี้โดยทางเดินเท้าประมาณ 3 ชั่วโมง เป็นยอดเขาที่สูง 1.752 เมตร มีลักษณะเป็นลานกว้างลดหลั่นกันเป็นชั้น

น้ำตกผาเสื่อ

อยู่ในเขตตำบลหมอกจำแป่จากตัวเมืองไปตามทางขึ้นสู่พระตำหนักปางตองประมาณ 26 กิโลเมตร น้ำตกมี 6 ชั้น ชั้นบนสุดอยู่ในป่าลึกเดินประมาณ 1 ชั่วโมง คือ น้ำตกแม่สะงากลาง ถัดออกมาเป็นชั้นผายาว ผาลาด ผาเสื่อ ผาตั้ง ผาฮ่อม ชั้นที่คนนิยมเที่ยวมากที่สุด คือ ผาเสื่อ ซึ่งมีน้ำตกลงกระทบแผ่นหินกระเด็นเป็นฝอยในฤดูฝน ช่วงที่มีปริมาณน้ำมาก มีความสวยงาม แต่ไม่แนะนำให้นักท่องเที่ยวลงเล่นน้ำในช่วงดังกล่าว สองข้างมีแผ่นหินลักษณะคล้ายเสื่อปูลาดอยู่เป็นจำนวนมาก การเดินทางสะดวกเป็นทางลาดยางตลอด

ศูนย์ไผ่ศึกษาแม่ฮ่องสอน

ตั้งอยู่ใกล้ศูนย์บริการและพัฒนาที่สูงปางตอง เกิดจากแนวพระราชเสาวณีย์ของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ดำเนินการโดยจังหวัดแม่ฮ่องสอนและสำนักงานทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัดแม่ฮ่องสอน จัดให้เป็นแหล่งท่องเที่ยวเชิงนิเวศแหล่งใหม่ที่มีเอกลักษณ์เฉพาะถิ่นในจังหวัดแม่ฮ่องสอน มีพื้นที่ประมาณ 300 ไร่ ซึ่งได้เลือกพื้นที่ที่มีชนิดพันธุ์ไผ่ 6 ชนิดเป็นพันธุ์หลัก และมีภูมิประเทศทีโดดเด่นสวยงามและมีลำห้วยปางตองเป็นแหล่งน้ำธรรมชาติที่อุดมสมบูรณ์

เดิมชื่อหมู่บ้านแม่สุยะ (จีน) เป็นชุมชนชาวจีนยูนนาน พื้นที่ตั้งใกล้กับถนนสายหลักแม่ฮ่องสอน-ปางมะผ้า (เส้นทางหมายเลข 1095) อยู่ห่างจาก อ.เมืองแม่ฮ่องสอน 30 กิโลเมตร เป็นหมู่บ้านที่โอบล้อมด้วยหุบเขาที่สวยงาม มีวิวทิวทัศน์ที่แปลกตากับธรรมชาติที่หาดูได้ยาก นักท่องเที่ยวสามารถชมวัฒนธรรมประเพณีชาวจีนยูนนานบ้านรุ่งอรุณอีกทั้งลิ้มรสอาหารจีนยูนนาน เที่ยววัดป่าถ้ำวัว เที่ยวถ้ำ และล่องแพไปยังน้ำตกซู่ซ่าได้ รวมทั้งสามารถพักค้างแรมแบบโฮมสเตย์ ณ หมู่บ้านแห่งนี้ได้ด้วย

นอกจากนี้ไม่ไกลจากหมู่บ้านรุ่งอรุณ ประมาณ 1 กิโลเมตรมี หมู่บ้านแม่สุยะ เป็นหมู่บ้านชาวไทยใหญ่ที่รักษาขนบธรรมเนียมประเพณีไทยใหญ่ไว้เป็นอย่างดี และหมู่บ้านห้วยส้านใหม่ เป็นหมู่บ้านชนเผ่ามูเซอดำ อยู่ติดกับแม่น้ำของ และเป็นจุดล่องแก่งแม่น้ำของ ไปบรรจบกับ แม่น้ำปาย  ปัจจุบันทั้ง 3 หมู่บ้านได้เชื่อมโยงการท่องเที่ยวเข้าด้วยกัน มีการจัดการให้เป็นชุมชนท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์ธรรมชาติและวัฒนธรรม

อุทยานแห่งชาติถ้ำปลา

อยู่ที่บ้านห้วยผา ต.ห้วยผา ห่างจากตัวเมืองประมาณ 17 กม. ใช้เส้นทางหลวงหมายเลข 1095 (แม่ฮ่องสอน-ปาย) เส้นทางราดยางเรียบร้อยสามารถเดินทางไปชมได้ทุกฤดูกาล บริเวณโดยรอบเป็นลำธารและป่าเขา ถ้ำปลาตั้งอยู่บริเวณเชิงเขามีลักษณะเป็นแอ่งน้ำขนาดใหญ่กว้างประมาณ 2 ม. ลึก 1.50 ม. ภายในแอ่งน้ำมีน้ำไหลออกจากถ้ำใต้ภูเขาอยู่ตลอดเวลา และมีปลาตัวโตๆ อาศัยอยู่เป็นจำนวนมาก เรียกชื่อ ว่าปลามุงหรือปลาคังหรือปลาพลวงเป็นปลามีเกล็ดขนาดใหญ่ในวงศ์เดียวกับปลาคาร์พ และถึงแม้จะมีอยู่เป็นจำนวนมาก แต่ก็ไม่มีใครกล้าทำอันตราย เนื่องจากมีความเชื่อว่าเป็นปลาเจ้า หากใครนำไปรับประทานแล้วจะต้องมีอันเป็นไป ปัจจุบันบริเวณวนอุทยานถ้าปลาได้รับการปรับปรุงเป็นแหล่งพักผ่อน

เรือนประทับแรมปางตอง

อยู่ในเขตตำบลหมอกจำแป่ เดินทางตามถนนสายห้วยขาน-บ้านนาป่าแปก เป็นทางขึ้นเขาตลอด เรือนประทับแรมอยู่บนเขาสูงที่บ้านปางตองในโครงการพัฒนาพื้นที่สูงปางตอง มีทิวทัศน์สองข้างทางสวยงามภายในบริเวณพระตำหนัก มีแปลงสาธิตการปลูกดอกไม้ ผลไม้ การเลี้ยงสัตว์ เช่น แกะ ไก่ฟ้า

ใช้เส้นทางน้ำตกผาเสื่อ พระตำหนักปางตอง บ้านแม้วนาป่าแปก เส้นทางเดียวกับหมู่บ้านรักไทย ก่อนถึงบ้านรักไทยประมาณ 6 กิโลเมตร เลี้ยวซ้ายเข้าไปอีก ประมาณ 6 กิโลเมตร สามารถเที่ยวชมวิถีชีวิตชาวเขาหลากเผ่า ชิมกาแฟสดจากสวน ทัศนียภาพของป่าสนสองใบ สนสามใบล้อมรอบทะเลสาบ สวนไม้ดอกเมืองหนาวที่สวยงาม

ตั้งอยู่ตำบล หมอกจำแป่ อำเภอเมือง อยู่ห่างจากตัวเมืองแม่ฮ่องสอนประมาณ  44 กิโลเมตร บ้านรักไทยหรือบ้านแม่ออ เป็นหมู่บ้านสุดท้ายก่อนถึงชายแดนไทย-พม่า บริเวณหมู่บ้านมีทะเลสาปสวยงาม

อยู่ในเขตบ้านแม่สุยะ ตำบลห้วยผา เป็นน้ำตกที่ทะลุจากซอกเขาเป็นทางยาวประมาณ 100 เมตร ขนานกันไปกับลำน้ำ อยู่ห่างจากบ้านแม่สุยะประมาณ 9 กิโลเมตร การเดินทางจากบ้านรุ่งอรุณไปยังน้ำตกซู่ซ่าด้วยการเดินใช้เวลาประมาณ 3 ชั่วโมง หรือ โดยรถยนต์ขับเคลื่อนสี่ล้อ ประมาณ 1 ชั่วโมง โดยปกติจะเดินทางด้วยการล่องแพยางจากบ้านน้ำของ ซึ่งจะผ่านน้ำตกซู่ซ่าแห่งนี้ใช้เวลาประมาณ 2 ชั่วโมง แล้วมายังที่ทำการอุทยานแห่งชาติ น้ำตกแม่สุรินทร์ บ้านปางหมู อำเภอเมือง จังหวัดแม่ฮ่องสอน